
Tomo I
MEDICINA LEGAL
CRIMINALISTICA
Edicion: Universidad San Francisco Xavier de Chuquisaca
Sucre - 2007
Prólogo del Prof. Dr. Alberto Teke, de la Universidad de Chile
Venta en las siguientes librerias:
Cochabamba:
Librería Jurídica el Alma de la Toga, calle Jordan E-672
Librería Jurídica OMEBA, Edif. Pinto Palace, of. 5 (Lado de Corte Superior)
Santa Cruz:
Librería El Cunumi Letrao. Calle Beni, frente al Banco Ganadero
La Paz
Libreria Themis
Multilibro
Machines
Sucre
Librero D. Alberto. Puerta de la Facultad de Derecho.
INDICE GENERAL
TOMO I
Parte Primera
INTRODUCCIÓN
Capítulo 1
LAS CIENCIAS FORENSES
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
2.- Concepto y definición. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2
3.- Ámbitos de actuación. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
4.- Las ciencias forenses en Bolivia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
5.- Los forenses. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Capitulo 2
LA MEDICINA LEGAL
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.- Medicina legal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
3.- Los médicos forenses en Bolivia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
4.- División de la medicina legal y forense. . . . . . . . . . . . . . . 15
Parte Segunda
LA VIOLENCIA
Capítulo 3
LA VIOLENCIA ESTRUCTURAL
1.- El estrés. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.- La ansiedad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
3.- La angustia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22
4.- Fases del síndrome general de adaptación. . . . . . . . . . . . . . . . . .23
5.- Las emociones. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26
6.- La agresividad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
7.- La violencia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
8.- Definición de violencia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32
9.- Violencia estructural. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
10.- Clasificación de la violencia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
11.- La victima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
Capítulo 4
LA VIOLENCIA INTRAFAMILIAR
1.- La violencia domestica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
2.- Violencia contra la mujer. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40
3.- La mujer como victima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
4.- Fundamentos jurídicos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45.
5.- Factores de riesgo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47
6.- Ciclo de la violencia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48
7.- Actuación médica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
8.- Servicios legales integrales. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50
9.- Brigadas de protección a la familia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50
10.- Violencia en la ciudad de La Paz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
Capítulo 5
VIOLENCIA CONTRA MENORES
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55
2.- El abuso físico. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .56
3.-Síndrome del niño maltratado. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
4.-Abuso por negligencia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
5.-Abuso sexual. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66
6.- Abuso psíquico o emocional. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69
7.- Síndrome de Munchhausen por poderes. . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
8.- Síndrome del niño sacudido. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
9.- Maltrato institucional. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
10.- Maltrato social. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .74
11.- Explotación. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
12.- Trabajo infantil. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .74
Capítulo 6
TRASTORNOS SEXUALES
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .78
2.- Trastornos sexuales. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
3.- Disfunciones sexuales. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
4.- Trastornos de la identidad sexual. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
5.- Parafilias. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Capitulo 7
VIOLENCIA SEXUAL
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92
2.- Tipos de ataque sexual. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .93
3.- Datos epidemiológicos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
4.- Fundamentación jurídica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .97
5.- La violencia en Bolivia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .99
Capítulo 8
TIPOLOGIA DEL VIOLADOR
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92
2.- Donde y como se producen las violaciones? . . . . . . . . . . . . . . .102
3. Características del violador. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
4. Tipología del violador. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .105
Capitulo 9
VIOLENCIA AUTOINFLINGIDA
Suicidio
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
2.- Características generales. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
3.- Clasificación. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .111
4.- Problemas médico – legales. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
5.- Epidemiología. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
6.- El suicidio en Bolivia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Parte Tercera
LESIONES
Capitulo 10
PLANOS ANATÓMICOS
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .123
2.- Términos anatómicos descriptivos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
3.- División topográfica por regiones del cuerpo humano. . . . . . . . 124
4.- Puntos de referencia en el tórax. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .126
5.- Puntos de referencia en abdomen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
6.- Extremidades o miembros. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
7.- Laminas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Capítulo 11
LESIONO LOGIA
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
2.- Clasificación de las lesiones. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .145
3.- Ordenamiento jurídico. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .146
4.- Lesiones por agentes mecánicos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
5.- lesiones por agentes físicos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
Capitulo 12
VALORACIÓN DEL DAÑO
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .144
2.- Valor económico de la persona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .164
3.- Daño patrimonial. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .164
4.- Factores causales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
5.- Concausas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.- Daño extrapatrimonial. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .176
Capitulo 13
HERIDAS POR ARMAS DE FUEGO
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .185
2.- Pequeña historia de la balística forense. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
3.- Las armas de fuego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .186
4.- Balística. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191
5.- Lesiones por arma de fuego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
6.- Orificio de entrada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .197
7.- Orificio de salida. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
8.- Detección de pólvora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200
9.- Balística reconstructiva. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
10.- Balística forense. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
Capitulo 14
HERIDAS POR ARMAS BLANCAS
1.- Concepto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204
2.- Concepto de heridas por arma blanca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204
3.- Partes del arma blanca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204
4.- Clasificación de heridas por arma blanca. . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
Capitulo 15
HECHOS DE TRÁNSITO
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .220
2.- Definición. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .227
3.- Causas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
Parte Cuarta
CRIMINALISTICA
Capitulo 16
LA CIENCIA DE LA CRIMINALÍSTICA
1.- La ciencia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259
2.- La definición. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260
3.- Principios de la criminalística. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261
4.- Historia de la criminalística. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
Capitulo 17
MEDICINA CRIMINALÍSTICA
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .266
2.- Medicina Criminalística. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .267
Capitulo 18
FASES DE LA ESCENA DE HECHOS
1.- Definición. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270
2.- Equipo de investigación. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
3.- Reglas de oro de la Criminalística. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272
4.- tipos de escena de los hechos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .272
5.- fases de la investigación de la escena. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .273
Capitulo 19
INDICIOS, EVIDENCIAS, MUESTRAS
1.- Los indicios. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .296
2.- Clasificación. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .298
3.- Metodología en la investigación de indicios. . . . . . . . . . . . . . . .312
4.- Colección de indicios biológicos en delitos sexuales. . . . . . . . .318
5.- Técnica en la colecta de indicios biológicos. . . . . . . . . . . . . . . .319
6.- Recogida de muestras indubitadas en personas vivas. . . . . . . 320
7.- Metodología en ciencias forenses. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321
Capitulo 20
LA CADENA DE CUSTODIA
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
2.- Principios básicos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .325
3.- Procedimientos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .326
4.- Anexos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327
Parte Quinta
IDENTIFICACIÓN
Capitulo 21
IDENTIFICACIÓN DE PERSONAS
1.- Sistemas de identificación. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
2.- La dactiloscopia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
3.- Dactilograma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335
4.- Huellografía . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .339
5.- Puntos de coincidencia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340
6.- Formula decadactilar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .340
7.- Necrodactilia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341
8.- La biometría. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .342
9.- Sistema de identificación biométrica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .343
10.- El sistema AFIS. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .349
11.- Otras técnicas de identificación biométrica. . . . . . . . . . . . . . .350
Capitulo 22
EL ADN COMO IDENTIFICADOR
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .351
2.- La identificación humana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .353
Capitulo 23
BANCO DE HUELLAS GENÉTICAS
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .359
2.- Banco de datos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360
3.- Banco de datos del FBI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360
4.- Banco de datos de la INTERPOL. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .361
5.- Bancos en otros países. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .363
6.- Banco de datos en Bolivia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .362
Capitulo 24
PRUEBAS DE PATERNIDAD
1.- Introducción. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .369
2.- La huella genética. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .373
3.- La prueba de paternidad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .374
4.- Investigación de paternidad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375
5.- Investigación de otros delitos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379
6.- El ADN como prueba en el proceso penal. . . . . . . . . . . . . . . . 380
BIBLIOGRAFÍA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383